Kalkulator pasowań i tolerancji ISO 286

Kiedy jakie pasowanie

Najczęściej stosowane pary w układzie stałego otworu, od najluźniejszej do najciaśniejszej:

Pasowanie	Rodzaj	Do czego się tego używa
H11/h11	luźne, zgrubne	Części spawane i lutowane, tuleje dystansowe, elementy zaciskane na wałach — wszędzie tam, gdzie dokładność nie jest potrzebna.
H7/f7	luźne	Łożyska i prowadnice ślizgowe — bieg ciągły, ze smarowaniem olejowym.
H7/g6	luźne	Łożyska ślizgowe korbowodów, sworznie i kołki prowadzące. Część ma się obracać albo przesuwać, ale bez wyczuwalnego luzu.
H7/h6	luźne, najciaśniejsze	Połączenia przesuwane ręcznie po nasmarowaniu: pierścienie uszczelniające, prowadnice, piasty rozbierane na klucz.
H7/k6	mieszane	Koła pasowe i zamachowe na wałach, ręczne dźwignie, kołki, śruby i sworznie ustalające. Trzyma pozycję, a daje się rozebrać.
H7/m6	mieszane	Koła pasowe i zębate na wałach zabezpieczone przed przesuwem wzdłużnym, sworznie i kołki ustalające.
H7/n6	mieszane, na granicy ciasnego	Wieńce kół zębatych w piastach, tuleje w korpusach, koła i sprzęgła na wałach, dźwignie i korby.
H7/p6	ciasne	Koła zębate na wałach maszyn obciążonych zmiennie i udarowo, tuleje łożyskowe, kołki, pierścienie osadcze.
H7/r6	ciasne	Połączenia wtłaczane: koła zębate z wałami, tarcze sprzęgłowe, wieńce kół zębatych z piastami.
H7/s6	ciasne, mocny wcisk	Połączenia montowane pod prasą albo na gorąco (skurczowo), gdy węzeł ma trzymać wyłącznie wciskiem.

Reguła praktyczna, która z tego wynika: im bardziej połączenie ma się ruszać, tym dalej w lewo (f, g, h), im mocniej ma trzymać, tym dalej w prawo (p, r, s). Środek — k, m, n — to przypadki „ma stać dokładnie tam, gdzie ma stać, ale chcę to kiedyś rozebrać”.

Łożyska toczne — to jest osobny przypadek

⚠️ Do gniazd łożysk tocznych nie dobiera się pasowania z tabeli wyżej. Producenci łożysk podają własne zalecenia dla wału i oprawy, a wiążący jest katalog konkretnego łożyska. Zalecenia SKF i NSK są przy tym praktycznie zgodne — poniżej ich część wspólna.

O doborze decyduje jedno pytanie: czy obciążenie wiruje względem danego pierścienia, czy stoi w miejscu. Jeżeli strefa obciążona wędruje dookoła pierścienia, pierścień musi być wciśnięty — inaczej zacznie pełzać, czyli obracać się względem wału albo oprawy, i wytrze gniazdo. Pierścień obciążony stale, w jednym miejscu, może być osadzony luźniej — i często ma być, żeby dało się go przesunąć wzdłuż osi przy rozszerzalności cieplnej.

Wał stalowy pełny, łożyska kulkowe

Warunek	Średnica wału	Klasa wału
Obciążenie wirujące względem pierścienia wewnętrznego — lekkie lub zmienne	do 18 mm	js5
	18–100 mm	j6 / js6
	100–200 mm	k6
Obciążenie wirujące, normalne	do 18 mm	js5 / j5
	18–100 mm	k5 (lub k6)
	100–140 mm	m5 (lub m6)
	140–200 mm	m6
Obciążenie wirujące, ciężkie lub udarowe	duże średnice	n6, p6, r6
Obciążenie stałe, pierścień ma się dać przesuwać	—	g6
Obciążenie stałe, przesuw niepotrzebny	—	h6

Oprawa żeliwna albo stalowa

Warunek	Klasa oprawy
Obciążenie wirujące względem pierścienia zewnętrznego — ciężkie, udarowe, oprawa cienkościenna	P7
Obciążenie wirujące, normalne do ciężkiego	N7
Obciążenie wirujące, lekkie lub zmienne	M7
Obciążenie stałe, pierścień zewnętrzny ma się dać przesuwać	H7, H8 lub G7

Tabela dotyczy opraw żeliwnych i stalowych. W oprawach ze stopów lekkich wcisk powinien być ciaśniejszy niż podany wyżej.

Nie wiesz, co wpisać na rysunku? Napisz, do czego ten element ma służyć i czy ma się ruszać — dobierzemy pasowanie i powiemy, co się da wykonać. biuro@hardpower.pl

Co to jest tolerancja

Żadnej średnicy nie da się wykonać idealnie — zawsze wyjdzie o ułamek za dużo albo za mało. Tolerancja to przedział, w którym gotowy wymiar jest jeszcze dobry. Zapis ø30 H7 znaczy: otwór ma wyjść między 30,000 a 30,021 mm. Wszystko w tym przedziale jest zgodne z rysunkiem — i nie ma sensu wymagać więcej.

W oznaczeniu H7 litera mówi, gdzie leży pole tolerancji względem wymiaru nominalnego, a cyfra mówi, jak szerokie jest to pole (klasa IT — im mniejsza liczba, tym węższe pole). Wielka litera oznacza otwór, mała wałek: H7 to otwór, g6 to wałek.

Pasowanie, czyli co wyjdzie z pary

Pasowanie to otwór i wałek o tym samym wymiarze nominalnym, zestawione razem — zapisywane H7/g6. O tym, co z tej pary wyjdzie, decyduje luz graniczny:

• Luźne — zawsze zostaje luz, przy każdej parze sztuk. Części da się złożyć ręką, obracają się i przesuwają.
• Mieszane (przejściowe) — zależnie od pary sztuk wyjdzie niewielki luz albo lekki wcisk. Używa się ich tam, gdzie część ma być dokładnie ustalona, ale dająca się rozebrać.
• Ciasne (wciskowe) — zawsze wychodzi wcisk. Montaż wymaga prasy albo nagrzania, a połączenie trzyma bez wpustu i klina.

Dlaczego bazą jest otwór, a nie wałek

Prawie wszystkie pasowania zaczynają się od H — to układ stałego otworu: otwór ma dolną odchyłkę równą zeru, a rodzaj pasowania ustawia się doborem wałka. Powód jest technologiczny i kosztowy: wymiar otworu zmienia się skokowo, bo zależy od narzędzia — wiertła, rozwiertaka — natomiast wałek można toczyć płynnie na dowolny wymiar. Dzięki temu jeden rozwiertak obsługuje wszystkie rodzaje pasowania, potrzeba mniej narzędzi i mniej sprawdzianów, a sprawdziany do otworów są droższe niż do wałków.

Skąd pochodzi ten samouczek

Rodzaje pasowań i układ stałego otworu: Portal Narzędzi, „Akademia ślusarstwa cz. 6” · Technische Antriebselemente, „ISO Fits H7/H6” · R. Grzejda, „Podstawy tolerancji i pasowań”, ZUT Szczecin 2025.
Tabela zastosowań: Podstawy Konstrukcji Maszyn, „Dobór pasowań wymiarów”, potwierdzona niezależnie w Technische Antriebselemente.
Łożyska: SKF, „Seat tolerances for standard conditions” · NSK, „Fits and Internal Clearance” oraz NSK, katalog łożysk, rozdz. 9 „Fits”, tablice 9.2 i 9.4. Odczyt wszystkich źródeł: 21.09.2026.
Do tabel wchodzi wyłącznie to, co zgodnie podają dwa niezależne źródła. Wartości odchyłek liczy kalkulator z tablic PN-EN ISO 286-2:2010. Samouczek jest pomocą warsztatową — wiążąca jest treść normy, a przy łożyskach katalog producenta.