Pasowania i klasy tolerancji: H7, h6, g6, js9 — tabela odchyłek i praktyka

Zapis „ø30 H7″ zajmuje na rysunku kilka znaków, a decyduje o tym, czy łożysko wejdzie w gniazdo, czy kołek ustali część tak, jak chciał konstruktor, i ile będzie kosztować obróbka. W tekście o tolerancjach w obróbce CNC opisaliśmy podstawy. Tutaj schodzimy poziom niżej: co konkretnie oznaczają najczęściej spotykane pola tolerancji, ile wynoszą w mikrometrach i jak z nich złożyć pasowanie.

Jak czytać zapis ø30 H7

Zapis składa się z trzech części:

• ø30 — wymiar nominalny,
• litera — położenie pola tolerancji względem wymiaru nominalnego; wielka litera dotyczy otworu, mała — wałka,
• liczba — klasa dokładności IT, czyli szerokość pola tolerancji. Im niższa, tym węższe pole.

Litera H oznacza otwór, którego dolna odchyłka wynosi zero — otwór może być tylko większy od nominału. Litera h to wałek, którego górna odchyłka wynosi zero — wałek może być tylko mniejszy. Dlatego H i h są punktem wyjścia większości pasowań.

Ważne: szerokość pola zależy od średnicy. IT7 dla ø8 to 15 μm, a dla ø100 już 35 μm. „H7″ nie jest więc jedną wartością, tylko regułą, którą trzeba odczytać z tabeli dla konkretnego wymiaru.

Tabela odchyłek dla najczęstszych pól tolerancji

Odchyłki w mikrometrach (1 μm = 0,001 mm), według ISO 286:

Przykład odczytu: wałek ø25 g6 musi zmieścić się między 24,980 a 24,993 mm. Otwór ø25 H7 — między 25,000 a 25,021 mm.

Co oznaczają poszczególne pola

H7 — najpopularniejsze pole tolerancji otworu w budowie maszyn. Otwory pod kołki ustalające, tuleje, gniazda łożysk, prowadzenia. Samo wiercenie go nie zapewni — otwór H7 powstaje przez rozwiercanie, wytaczanie albo frezowanie wykańczające (więcej w tekście o wierceniu, gwintowaniu i fazowaniu CNC).

h6 — wałek „na zero i w dół”. W parze z H7 daje pasowanie suwliwe o bardzo małym luzie: części dają się złożyć ręcznie, ale prowadzą się dokładnie. Typowe dla elementów ustalających i wymiennych.

g6 — wałek przesunięty lekko poniżej nominału. W parze z H7 zawsze zostaje niewielki luz, więc części mogą się względem siebie przesuwać lub obracać. Klasyczne pasowanie prowadnic, sworzni i elementów ruchomych o dokładnym prowadzeniu.

js9 — pole symetryczne: połowa tolerancji na plus, połowa na minus. Stosowane tam, gdzie liczy się położenie względem nominału, a nie kierunek odchyłki — np. szerokości rowków pod wpusty, rozstawy, wymiary ustalające bez pasowania ciasnego.

h9 — szeroka tolerancja wałka „w dół”. Spotykana na prętach ciągnionych, wałkach pod pierścienie osadcze i wszędzie tam, gdzie wystarcza pasowanie swobodne. Wyraźnie tańsza w wykonaniu niż h6.

Przykład: pasowanie ø30 H7/g6

Otwór ø30 H7: od 30,000 do 30,021 mm.
Wałek ø30 g6: od 29,980 do 29,993 mm.

• luz najmniejszy: 30,000 − 29,993 = 0,007 mm,
• luz największy: 30,021 − 29,980 = 0,041 mm.

Niezależnie od tego, które sztuki z partii trafią na siebie, luz zawsze będzie między 7 a 41 μm. Na tym polega sens pasowań: części są zamienne bez dopasowywania.

Dla porównania H7/h6 na tej samej średnicy daje luz od 0 do 0,034 mm — ciaśniej, z możliwością złożenia „na styk”.

Zasada stałego otworu

W praktyce warsztatowej łatwiej jest wykonać dokładny wałek o dowolnym wymiarze niż dokładny otwór — otwory robi się narzędziami o stałej średnicy (rozwiertaki), a sprawdza sprawdzianami tłoczkowymi. Dlatego najczęściej stosuje się zasadę stałego otworu: otwór zawsze H, a charakter pasowania dobiera się polem tolerancji wałka (g6 — luźno, h6 — suwliwie, k6/n6 — mieszane, p6 i dalej — wcisk). Jeśli projektujesz detal do obróbki CNC, trzymanie się tej zasady zwykle obniża koszt.

Ile kosztuje ciaśniejsza klasa

Każda klasa IT w dół to pole tolerancji węższe o ponad jedną trzecią. Dla obróbki oznacza to dodatkowe przejście wykańczające, wolniejsze parametry, częstszą kontrolę i większe ryzyko braków. Dlatego:

• klasy IT9–IT11 to zwykła obróbka — bez wpływu na cenę,
• IT7–IT8 wymagają obróbki wykańczającej i kontroli wymiaru,
• IT6 to już wymiar krytyczny: stabilna temperatura, pomiar każdej sztuki lub gęsta kontrola w serii,
• IT5 i ciaśniej — po indywidualnej analizie rysunku; często wchodzi w grę szlifowanie.

Na rysunkach, które do nas trafiają, zdecydowanie najczęściej spotykamy pola H dla otworów i h dla wałków — H7, H8, h6, h7, h9 — a obok nich pasowania z g6 i wymiary w polu js. Wymiary wskazane jako krytyczne utrzymujemy na detalach toczonych i frezowanych i potwierdzamy pomiarem, a przy nietypowo ciasnych wymaganiach oceniamy wykonalność już na etapie wyceny.

Wniosek dla konstruktora jest prosty: pasowanie dawaj tylko tam, gdzie części faktycznie współpracują. Pozostałe wymiary zostaw w tolerancji ogólnej ISO 2768-m — dla wymiarów od 6 do 30 mm to ±0,2 mm, a od 30 do 120 mm ±0,3 mm.

Jak sprawdzamy pasowania

Wymiary pasowane mierzymy na współrzędnościowej maszynie pomiarowej Mitutoyo CRYSTA-APEX S9106 o dokładności 0,5 μm, w stałej temperaturze. Ma to znaczenie: stalowy wałek ø100 ogrzany o 5°C jest większy o około 6 μm, czyli o jedną czwartą pola h6. Na życzenie do partii dołączamy protokół pomiarowy. Więcej o tym, jak mierzymy, w tekście o pomiarze precyzyjnym i kontroli jakości oraz w ofercie pomiaru precyzyjnego.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Co oznacza tolerancja H7?
To pole tolerancji otworu: dolna odchyłka wynosi zero, górna zależy od średnicy — np. +0,021 mm dla ø18–30 mm.

Czym różni się h6 od g6?
Oba dotyczą wałka w 6. klasie dokładności. h6 zaczyna się od wymiaru nominalnego i idzie w dół, g6 jest dodatkowo odsunięte od nominału (np. o 7 μm dla ø18–30), więc w parze z otworem H7 zawsze zostawia luz.

Jakie pasowanie wybrać dla kołka ustalającego?
Kołki ustalające produkuje się najczęściej w tolerancji m6. W otworze H7 daje to pasowanie mieszane — kołek siedzi pewnie, a połączenie da się rozebrać. Jeśli jedna z części ma być często zdejmowana, otwór w niej wykonuje się z nieco większym luzem.

Czy mogę wpisać H7 na wszystkich otworach „dla pewności”?
Można, ale detal będzie niepotrzebnie droższy. Każdy otwór H7 to dodatkowa operacja i pomiar. Pasowania warto zostawić dla otworów, które faktycznie z czymś współpracują.

Czy sprawdzacie tolerancje na rysunku przed wyceną?
Tak. Jeśli któryś zapis jest niewykonalny, sprzeczny albo niepotrzebnie podnosi koszt, sygnalizujemy to przy wycenie.